Ongelukkig op hun eigen manier

De idioot en de tederheid ()
recensie door in

Met De idioot en de tederheid laat Yannick Dangre zijn derde roman op de wereld los. Bij monde van het eigenzinnige neefje Tristan vertelt hij het verhaal van oom Arthur. Maar waarom wil Arthur dat zijn levensverhaal opgeschreven wordt?

Hoopt mijn oom werkelijk dat hij, zodra alles op papier staat, definitief korte metten kan maken met wat er vier jaar geleden is gebeurd? Wil hij alsnog wraak?

Langzaam maar zeker legt Dangre de wonden van een onder de huid sluimerende familietragiek bloot. Hij schippert tussen heden, verleden en toekomst en laat Arthur volledig ‘leeglopen’: alles moet geboekstaafd worden, geen enkele herinnering of aanwijzing mag verloren gaan. Al in de eerste twee hoofdstukken wemelt het van de personages: Frank en zijn echtgenote Tessa, Arthurs vele neefjes, Arthurs moeder (wiens ‘woede, zoals die van alle moeders, geen uithoudingsvermogen bezat’) en het hulpeloze broertje Johan. En dan is er nog Jessica, Arthurs geliefde die nooit helemaal hersteld is van de dood van haar vader. Die overdaad aan personages maken de eerste helft van de roman tot een verwarrend kluwen wat maakt dat de aandacht van de lezer hier en daar wat verslapt.

De veelheid aan personages heeft wel een functie

Maar die veelheid aan personages heeft wel een functie: hij illustreert familiaire relaties en hun tragiek. Dangre verwijst zelfs uitdrukkelijk naar Anna Karenina wanneer hij Leo Tolstoj citeert: alle gelukkige gezinnen lijken op elkaar, maar alle ongelukkige gezinnen zijn ongelukkig op hun eigen manier. Hoewel Arthur en zijn familieleden zeker niet gek zijn, is dit toch een familie met een hoek af: Arthur besluit in eerste instantie de ziekte waar zijn moeder aan lijdt voor zijn zus en beide broers geheim te houden.

Het moederskindje Johan, dat eigenlijk niet op eigen benen kan staan, moet nu noodgedwongen de grote sprong wagen. De verbolgen en door iedereen gehate vader verschijnt na zeven jaar afwezigheid terug op het toneel, maar met de bedoeling zijn familie af te persen. Tussen Frank en Arthur ontstaan immense spanningen wanneer ze samen een zaak uit de grond willen stampen. Dangre beschrijft vakkundig dat wat je altijd ziet bij mensen die erin geslaagd zijn om hun littekens te vergeten: ‘Op een dag komt de jeuk onherroepelijk terug.’

Misschien is het wel de figuur van Arthurs moeder die de meeste sympathie opwekt. Na jaren van mentaal misbruik en toezien dat haar kinderen met harde hand door hun vader werden gestraft, vindt zij eindelijk voldoende doorzettingsvermogen om haar echtgenoot voorgoed te verlaten. De angst en het verdriet die de moeder beletten al na haar eerste huwelijksnacht de koffers te pakken, weet Dangre op treffende wijze onder woorden te brengen:

Toen gaf mijn vader haar een klap. Mijn moeder verstomde en keek hem lang in de ogen. In haar buik voelde ze nu alleen nog een allesdoordringende angst, die haar vreemd genoeg bevrijdde. Deze man was tot alles in staat. Ze had eindelijk iemand gevonden voor wie ze banger kon zijn dan voor de kanker.

In zijn nieuwe roman blijkt Dangre heel trefzeker te werk te gaan: zijn verteltrant is eenvoudig en vlot, terwijl hij ons met brute kracht getuige maakt van de leugenachtigheid van Arthurs tierannieke vader en van de onderhuidse wrok en twijfel die Arthur teisteren.

Dangre toont zijn bijzonder talent voor psychologisch inzicht

Wat de thematiek van De idioot en de tederheid betreft, wijkt Dangre niet af van zijn twee vorige romans: de strijd van de personages met zichzelf en met het leven, die langdurig geluk tot een illusie maakt.

Toch is er naast de ontluisterende familietragiek ook ruimte voor liefde en de daarbij horende twijfel die zijn personages teistert. Opnieuw toont Dangre zijn bijzondere talent voor psychologisch inzicht:

Ik was twintig en wist nog niet dat je in relaties de ware bronnen van aantrekking geheim moest houden. Natuurlijk kon je je geliefde de hemel inprijzen omdat hij of zij mooi, intelligent, grappig of getalenteerd was, maar altijd bestonden er ook meer verborgen redenen waarom je je geliefde aanbad, redenen die te maken hadden met je geschiedenis, met de stem van een aantrekkelijk nichtje, het feit dat iemand begon te lispelen tijdens de seks, of in Cindy’s geval, het maken van domme opmerkingen die me volledig ontwapenden. Dat soort motieven in de liefde waren geheim en moesten dat ook blijven. Zodra geliefden ontdekken dat de ander niet van hen houdt om dezelfde redenen als waarom ze van zichzelf houden, is de relatie gedoemd.

Het is verbazingwekkend hoe consequent Dangre doorheen zijn oeuvre met rake observaties de psychologische achtergrond van zijn personages blootlegt, die aan de basis ligt van hun soms onlogische gedrag. Al bij de publicatie van zijn tweede roman, Maartse kamers, kreeg Dangre van Frank Hellemans in De Morgen de eretitel ‘Doctor Love’ toebedeeld. En dat klopt ook wel: als geen ander weet Dangre de anatomie en de tragedie van de innerlijke mens bloot te leggen:

Sommigen zeggen dat je geluk niet kunt vastpakken, dat je het pas later herkent, als je het kwijt bent. Anderen beweren dat echt geluk vooral bestaat uit het verwachten ervan, maar ook dat is gelul. Geluk heeft maar één eigenschap: je vergeet het onmiddellijk.

Mocht de schrijverscarrière van Dangre ooit in het slop komen te zitten, sluit ik een carrière als psycholoog niet uit. Maar dat zal niet hoeven. Ongetwijfeld heeft Dangre met De idioot en de tederheid zijn plaats in de Nederlandstalige literatuur definitief verworven.

De idioot en de tederheid
Jaar van uitgave: 2016 Categorie:
Uitgever: De Bezige Bij Bladzijden: 320